Gezondheid 5G en gezondheid

In onze omgeving worden we permanent blootgesteld aan elektromagnetische straling. Die straling is afkomstig van menselijke activiteit, medische procedures, industriële activiteiten,... Maar er bestaat ook natuurlijke straling zoals zichtbaar licht.

Het elektromagnetische spectrum wordt op basis van de frequentie/golflengte onderverdeeld in verschillende banden (radiogolven, infrarood, zichtbaar, ultraviolet, röntgenstraling, gammastraling).
De band met radiogolven vormt het onderste deel (tot 3000 GHz of 0,1 mm) van het elektromagnetische spectrum. 5G maakt gebruikt van radiogolven, net zoals 2G, 3G en 4G.

Het elektromagnetisch spectrum is als volgt verdeeld:

Niet-ioniserende straling:

• Elektromagnetische straling met lagere frequentie waarvan de fotonen (elementaire deeltjes van elektromagnetische straling) niet genoeg energie dragen om de structuur van DNA te veranderen.
• De toepassingen worden ingedeeld volgens de frequenties:
  • Extreem lage frequenties: hoogspanningslijnen, elektrische apparatuur, elektrisch aangedreven voertuigen, ...
  • Middenfrequenties: antidiefstal- en identificatiesystemen, spaarlampen,..
  • Radiofrequenties en microgolven: draadloze apparaten, mobiele telefoons, radio-omroep, tv, technologie zoals 5G...

Om de mogelijke impact op de menselijke gezondheid bij blootstelling aan niet-ioniserende straling te beperken heeft de Internationale Commissie voor de bescherming tegen niet-ioniserende straling (ICNIRP) blootstellingslimieten vastgelegd.
De invloed van radiofrequenties - en dus mobiele straling - op de gezondheid wordt al meer dan 25 jaar wetenschappelijk onderzocht. Nationale en internationale instellingen, zoals de Wereldgezondheidsorganisatie WHO, zijn het erover eens dat mobiele straling die onder deze aanbevolen drempels ligt, geen bewezen gevolgen heeft voor de gezondheid.

Ioniserende straling:

• Elektromagnetische straling met hogere frequenties waarvan de fotonen voldoende energie dragen om de structuur van DNA te veranderen. Hierdoor bestaat de kans dat de chemische bindingen tussen moleculen worden verbroken.
• Voorbeelden: UV-B (ultraviolette straling type B) en UV-C (ultraviolette straling type C): erkend voor de risico's van langdurige blootstelling aan de zon – zoals huidkanker, vandaar de reglementering van de zonnecenters bijvoorbeeld. Andere voorbeelden: röntgenstralen (gebruikt in klinische/ziekenhuisomgeving voor foto’s en digitale opnames) en gammastralen (onder andere gebruikt in bepaalde medische toepassingen).

De Europese Commissie stelde drie “5G-pionierbanden” vast voor de lancering van 5G, een in elk van de drie categorieën radiospectrum :

• Een in de lage band, nl. de 700 MHz-frequentieband;
• Een in de middenband, nl. de 3,6 GHz-frequentieband;
• Een in de hoge band of in millimetergolven (mmWave): de 26 GHz- frequentieband.

Alle drie de banden zijn geschikt voor 5G, maar de prestaties in de banden zijn verschillend en vullen elkaar aan. Het inzetten van 5G in deze drie banden, ieder met hun eigen karakteristieken, zorgt ervoor dat de samenleving optimaal kan gebruik maken van 5G-diensten.

Lage frequenties hebben een groot bereik. In de 700 MHz-band kan het mobiel signaal gemakkelijk door gebouwen en andere obstakels heen dringen en kan het relatief grote geografische gebieden bestrijken zonder onaanvaardbare verslechtering. Deze band is dus erg geschikt om een landelijke dekking uit te bouwen zonder dat er bijkomende (ten opzichte van de 800 MHz-band) basisstations nodig zijn om een groot gebied te bedienen. De datasnelheid in deze band is evenwel eerder beperkt.

Aan dit euvel wordt verholpen met de 3,6 GHz-band. In de 3,6 GHz- frequentieband is er meer bandbreedte, de datasnelheid is er een stuk hoger. In deze band is er veel capaciteit waardoor via 5G heel veel mobiele data kan worden verstuurd, wat hem ideaal maakt om op lokaal niveau bedrijfs- en consumententoepassingen te ontwikkelen die video of beeld met hoge kwaliteit nodig hebben, zoals virtual reality.

Zowel de 700 MHz als de 3,6 GHz-banden behoren tot FR 1 (Frequency Range 1) en worden reeds gebruikt voor 3G en 4G. In 2022 veilde het BIPT de 700 MHz- en 3,6 GHz- frequentieband. De gebruiksrechten in deze banden werden toegekend voor een periode van 20 jaar.

De 26 GHz- frequentieband is de band die het meest geschikt is voor zeer hoge datasnelheden. Over deze band wordt vaak gezegd dat hij deel uitmaakt van het “millimetergolfspectrum” (FR 2, of Frequency Range 2), hoewel het millimetergolfspectrum tussen de 30 GHz en 300 GHz ligt. De golflengte van deze frequenties bedraagt tussen 10 (voor 30 GHz) en 1 millimeter (300 GHz), bij 26 GHz is dat 11.5 millimeter.

Het gebruik van de 26 GHz-band in telecommunicatie is niet nieuw, nieuw is dat deze band nu wordt gekwalificeerd als een 5G-pionierband. De 26 GHz-band wordt al tientallen jaren aangewend voor satelliet- en andere communicatienetwerken. In België werd de 26 GHz-band sedert jaren voor straalverbindingen gebruikt. Met een straalverbinding kunnen data, spraak en video draadloos overgebracht worden tussen vaste en zeer directionele zend-en ontvangstantennes.

Het millimetergolfspectrum heeft een aantal voordelen:

• zeer hoge datasnelheden in vergelijking met lagere frequenties;
• een grotere datacapaciteit;
• minder interferentie met andere naburige cellulaire systemen.

Maar het gebruik van de 26 GHz- frequentieband voor 5G-toepassingen (5G millimetergolf) heeft echter ook nadelen:

• hoe hoger de frequentie, hoe korter het bereik is. Dat houdt dus in dat voor de verwezenlijking van een nationale dekking van een 5G millimetergolf – netwerk veel basisstations moeten geplaatst worden.
• 5G millimetergolf is meer onderhevig aan signaalverlies. Fysieke obstakels zoals gebouwen, of vegetatie en bewegende objecten zoals auto’s kunnen de radiosignalen verstoren. De netwerkprestaties zijn maar optimaal als er een rechte, onbelemmerde zichtlijn is tussen het basisstation en de ontvangstapparatuur.

In de praktijk betekent dit dat, in tegenstelling tot de andere 5G-pionierbanden, deze band totaal ongeschikt is om een landelijk dekkend netwerk uit te bouwen. De 26 GHz- frequentieband zal eerder gebruikt worden voor toepassingen die veel bandbreedte vereisen dicht bij een basisstation, bijvoorbeeld industriële toepassingen op lokale (bedrijfs)terreinen of voor bijvoorbeeld het ontwikkelen van een netwerk van draadloze videocamera’s op drukke plekken.

Hoewel de Europese lidstaten, mits er sprake is van een duidelijke marktvraag, het gebruik van de rechten in de 26 GHz- band uiterlijk op 31 december 2020 moesten mogelijk maken, loopt de ontplooiing van 5G millimetergolf-netwerken in Europa niet zo’n vaart. Het verslag van juni 2024 van het Europese 5G-observatorium geeft aan dat de gebruiksrechten in de 26 GHz- frequentieband nog maar in 12 van de 27 Lidstaten werden toegekend wegens gebrek aan marktvraag. De waarschijnlijke oorzaken zijn het beperkte aantal use cases met een relevant bijbehorend business model en het gebrek aan eindtoestellen die voor 5G millimetergolf geschikt zijn.

Dit is vooralsnog ook het geval in België. Om te weten of die marktvraag naar 26 GHz-frequenties evolueert consulteert het BIPT regelmatig de sector.

Omdat het aanbod aan studies specifiek over 5G-frequenties beperkt is en omdat misinformatie zich wijd verspreidt op het internet, lijkt het ons een goed idee om de stand van zaken toe te lichten. Waar staat het wetenschappelijk onderzoek rond de gezondheidseffecten van radiofrequente elektromagnetische velden (RF-EMV) en 5G nu echt?

Hoewel 5G veel innovatieve technologie gebruikt, is deze technologie grotendeels nog steeds gebaseerd op wat ervoor al gebruikt werd. Zoals ook 4G en 3G, gebruikt 5G ook radiofrequenties om informatie uit te wisselen tussen een antenne en een apparaat, zoals bijvoorbeeld een mobiele telefoon. Toch zijn er verschillen tussen de technologieën.

Het eerste verschil is de manier waarop apparaten een connectie maken met het netwerk. Met 5G wordt het antennesignaal dynamisch in de richting van de gebruiker uitgestuurd met behulp van een technologie die “beam forming” wordt genoemd. Dit wil zeggen dat mensen die niet met het netwerk verbonden zijn, veel minder zullen worden blootgesteld aan deze radiogolven. Toestellen die veel data verbruiken ontvangen een grotere hoeveelheid elektromagnetische straling. Locaties waar geen 5G verbruik is, worden automatisch ontzien. Momenteel maken antennes in de 3,6 GHz-frequentieband gebruik van deze “beamforming”.

Het tweede grote verschil bestaat uit de gebruikte frequenties. Voor 5G ligt het grootste deel van deze frequenties in hetzelfde frequentiebereik als voor andere technologieën die reeds in gebruik zijn, zoals 3G en 4G maar ook wifi. Het gaat om frequenties die in de lage- en middenfrequentiebanden liggen, ook FR1 genaamd. Het wordt dan ook niet verwacht dat FR 1 5G op een wezenlijk andere manier zal interageren met het menselijk lichaam.

FR 2 omvat radiogolven die hoger gelegen zijn in het elektromagnetisch spectrum, onder meerde 26 GHz-band die ook voor 5G-toepassingen kan gebruikt worden (5G FR2). Net zoals FR 1 produceert FR 2 niet-ioniserende straling die maar zeer beperkt in het menselijk lichaam door kan dringen. In de hogere FR 2-frequenties, neemt de energie sneller af dan in FR1-frequenties, wat betekent dat vooral de externe organen, met name de huid en ogen, worden blootgesteld. De studies naar de FR1 hebben geen schadelijke gezondheidseffecten aangetoond bij de gebruikelijke blootstellingsniveaus. Voor de FR2-band van 5G richt het onderzoek zich logischerwijs op de huid en ogen. Tot op heden zijn er echter geen gegevens waaruit zorgwekkende gezondheidseffecten blijken.

Merk evenwel op dat nationale en internationale gezondheidveiligheidsrichtlijnen voor RF-EMV van toepassing zijn op àlle frequenties die worden gebruikt voor 5G, ongeacht of het nu gaat om 5G FR1 of 5G FR2. Deze richtlijnen zijn niet technologiespecifiek en worden periodiek herzien. Daarom zijn bestaande beoordelingen van gezondheidsrisico's geldig onafhankelijk van de gebruikte technologie en toepasbaar voor het hele RF-EMV-frequentiebereik. Uitgaande van de huidige stand van de kennis, is de consensus onder nationale gezondheidsinstanties en internationale organen, zoals de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), de International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP) en de Europese Commissie, dat blootstelling aan RF-EMV beneden de internationale richtlijnen geen bekende gevolgen heeft voor de gezondheid, ook als het gaat om 5G FR2.

Hoewel de 26 Ghz-band al voor tal van communicatietechnologieën gebruikt wordt, werd deze band n.a.v. de multibandveiling van het BIPT in 2022, nog niet geveild wegens gebrek aan marktinteresse. 5G FR2 of 5G millimetergolf zal in België dus pas worden gebruikt als het BIPT de gebruiksrechten in deze band heeft toegekend én de operatoren use cases voor deze band hebben ontwikkeld.

Aan radiogolven worden blootstellingslimieten opgelegd: de maximale hoeveelheid elektromagnetische straling waaraan je als burger mag worden blootgesteld. De grenzen van de blootstelling worden voorgesteld door internationale organisaties zoals de Internationale Commissie voor de bescherming tegen niet-ioniserende straling (ICNIRP), erkend door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) of het Instituut van de elektrische en elektronische ingenieurs (IEEE) in de VS.

Er werden reeds talloze studies uitgevoerd om het risico van mogelijke menselijke effecten als gevolg van straling te beoordelen, afhankelijk van het type straling, de intensiteit en de duur van de blootstelling. Deze studies resulteerden in blootstellingsnormen. Om rekening te houden met kwetsbare groepen zoals kinderen, zwangere vrouwen, ouderen en zieken worden nog strengere limieten toegepast. Om die reden past het ICNIRP een limiet toe dat voor het grote publiek altijd minstens 50 keer lager is dan de grenswaarde die werd vastgesteld voor het volledige lichaam. Bovendien worden deze basis beperkingen en referentieniveaus regelmatig herzien en worden de resultaten van de meest recente studies hierbij meegenomen en waar nodig aangepast.

Op basis van de huidige wetenschappelijke kennis concluderen deskundigen dat blootstelling aan elektromagnetische velden binnen deze limieten geen schadelijke gevolgen heeft voor de menselijke gezondheid:

• Het ICNIRP stelt dat “de 5G blootstelling geen schadelijke gevolgen heeft, voor zover men zich aan de ICNIRP-richtlijnen houdt.”

• De Wereldgezondheidsorganisatie bevestigt dat “tot op vandaag, en na uitgebreid onderzoek, men geen nadelige oorzakelijke gevolgen kan vaststellen voor de gezondheid door de blootstelling aan draadloze technologieën.”

Toch is het belangrijk om waakzaam te blijven bij de introductie van nieuwe technologieën en/of nieuwe radiofrequentiebanden. Er is dan ook een nood aan uitgebreid en voortdurend onderzoek. De Europese Commissie ondersteunt aanzienlijke onderzoeksinspanningen naar blootstelling aan elektromagnetische velden. Elke nieuwe technologische ontwikkeling gaat hand in hand met een analyse van de mogelijke effecten ervan op de menselijke gezondheid en het milieu. Zo heeft Europa een onderzoeksbudget voorzien van 30 miljoen euro om de wetenschappelijke kennis te verbeteren over 5G en gezondheid.

Onderzoekers van WAVES, een onderzoeksgroep van imec aan de UGent, trokken naar Bern, Zwitserland, waar sinds 2019 een commerciëel 5G-netwerk actief is (hier meer). Ze vergeleken de waarden op 15 meetlocaties in de 400 meter rond een 5G-antenne en dat op verschillende frequenties. De onderzoekers stelden vooreerst vast dat wie geen 5G-toestel gebruikt nauwelijks extra wordt blootgesteld. Tevens werd gekeken naar de elektromagnetische straling bij een theoretische maximumbelasting van het netwerk. Op basis van de gerapporteerde metingen, is er geen reden om te veronderstellen dat de 5G-technologie zich anders gedraagt dan wat verwacht was.

De limieten voorgesteld door het ICNIRP hebben betrekking op het geheel aan ontvangen straling en dit zowel op vlak van de elektrische veldsterkte en de magnetische veldsterkte. Voor elke frequentie van ontvangen straling is er een maximaal niveau van veldsterkte waar rekening mee gehouden wordt. Als voorbeeld bedraagt de elektrische veldsterkte 41,2 Volt/meter voor signalen met een frequentie van 900 MHz. Bij 3800 MHz is dit een elektrische veldsterkte van 61 Volt/meter. We spreken dus over een cumulatieve limieten d.w.z. limieten die alle invloeden van nabijgelegen zendmasten (alle technologieën en alle frequentiebanden) in rekening brengen.

De aanbeveling 1999/519/EG van de Raad van Europa heeft een stralingslimiet van 41,2 Volt/meter bij 900 MHz aanbevolen aan haar lidstaten. Deze aanbeveling is gebaseerd op de ICNIRP-richtlijnen, gepubliceerd in 1998 en herzien in 2020. De meeste Europese landen gebruiken deze aanbeveling. In België worden bovenop de Europese aanbeveling nog een aantal veiligheidsmarges ingebouwd. De Belgische normen zijn dus nog strenger dan de Europese blootstellingslimieten.

De normen in België worden bepaald op het niveau van de gewesten. Belangrijk om rekening mee te houden: het is niet evident om de normen van de drie regio's van ons land met elkaar te vergelijken omdat de berekeningsmethoden en de maatregelen verschillen.

Vlaams Gewest

• In het Vlaams Gewest geldt er een norm per operator op verblijfplaatsen voor antennes voor gsm en draadloos internet (bv. gsm, UMTS...) om de blootstelling verder te beperken.
• In het Vlaams Gewest geldt een cumulatieve norm op alle plaatsen die publiek toegankelijk zijn voor de straling van alle vast opgestelde zendantennes samen.

Meer gedetailleerde informatie kan u terugvinden op de website van het Departement Omgeving van de Vlaamse overheid.

Brussels Hoofdstedelijk Gewest

• In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is de cumulatieve veldsterkte beperkt per antennesite.
• De norm geldt op alle openbare plaatsen.

Meer informatie kan je vinden op de site van Leefmilieu Brussel.

Waals Gewest

• De norm in het Waals Gewest stelt twee limieten in: een limiet per operator en een cumulatieve limiet.

• De norm geldt voor verblijfplaatsen.

Meer over het decreet dat de norm vastlegt kan je hier terugvinden.

Verschillende mensen ervaren gezondheidsproblemen die zij linken aan het bestaan van elektromagnetische velden. Deze aandoening noemen we elektrohypersensitiviteit of EHS. EHS-patiënten ervaren klachten bij alle frequenties uit het elektromagnetisch spectrum: van radiogolven tot lichtstralen.

Mensen met EHS vertonen verschillende symptomen die niet gelinkt kunnen worden aan eventuele andere medische problemen. De symptomen variëren van persoon tot persoon. Sommigen ervaren klachten die zo hevig zijn dat ze zichzelf isoleren en hun levensstijl volledig aanpassen.

Enkele symptomen die worden toegeschreven aan blootstelling aan elektromagnetische velden (EMV) door mensen die klagen over EHS zijn:

• Oorsuizen
• Druk op trommelvliezen
• Duizeligheid
• Hoofdpijn
• Vermoeidheid
• Futloosheid
• Slaapstoornis
• Concentratieproblemen
• …

Omdat de symptomen en diagnostische criteria verschillend zijn, is het moeilijk om in te schatten hoeveel mensen met EHS kampen. In Frankrijk geeft de meest recente studie aan dat gemiddeld 5% van de bevolking aan EHS lijdt (rapport Anses, 2018).

Op dit moment bestaan er geen wetenschappelijke studies die een verband tussen elektromagnetische velden en de genoemde symptomen aantonen (zie bijvoorbeeld deze studie en dit artikel). De World Health Organization (WHO) deelt in dit rapport meer info over elektromagnetische straling en hypersensitiviteit.

Andere hypothesen werden naar voren gebracht, met name de nocebo-hypothese, waarbij de angst voor de verwachte gevolgen de symptomen veroorzaakt (meer over het nocebo-effect in deze studie). Verschillende onderzoeken bij personen die klagen over met EHS of bij mensen die stellen niet sensitief te zijn maar die geconfronteerd worden met verontrustende informatie over gezondheidseffecten (zoals bijvoorbeeld in de mediaverslaggeving), bevestigen de rol van dit nocebo-effect. Wat ook de oorsprong van deze symptomen zou zijn, de betrokkenen lijden onder de symptomen en het is belangrijk om na te denken over hun behandeling (hun behandeling wordt hier bestudeerd).