Publicatie Effecten van de blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden op kanker in studies op proefdieren, een systematische review

Om de studies te identificeren die relevant waren voor hun review, hebben de onderzoekers specifieke inclusiecriteria gedefinieerd in verband met:

• het type artikel: originele studie, dat wil zeggen de artikelen over een enkele studie als geheel en onderworpen aan een peerreview, dus aan de kritiek van andere wetenschappers. Dankzij deze kritische review kan de kwaliteit en geldigheid van de resultaten vóór de publicatie beoordeeld worden;
• het type studie: experimentele studie;
• bestudeerde populatie: proefdieren: zoogdier (behalve mens);
• de vergelijker: vergelijking tussen een groep blootgesteld aan RF-EMV en ten minste een schijngroep (sham), dat wil zeggen een niet aan RF-EMV blootgestelde groep of blootgesteld aan een niveau van RF-EMV dat veel lager ligt dan die van de “blootgestelde” groep. De schijnsituatie vereist dat de dieren (bijv. ratten, muizen) onder dezelfde omstandigheden worden geplaatst als deze die worden blootgesteld, maar dan zonder daadwerkelijke blootstelling (de dieren worden bijvoorbeeld in dezelfde kooi gezet, onder dezelfde omstandigheden, maar met een uitgeschakeld blootstellingssysteem). Dit zorgt ervoor dat een verschil tussen de twee groepen, indien er een is, toe te schrijven is aan de blootstelling en niet aan een andere parameter binnen de testomgeving die zou verschillen tussen de twee groepen;
• het type blootstelling: RF-EMV over het gehele frequentiebereik (100 KHz - 300 GHz) en alle blootstellingsniveaus;
• het type gemeten parameters: elk type kanker.

Nadat de zoekcriteria waren gedefinieerd, gingen de onderzoekers verder met het selecteren van artikelen. Eerst werden de studies geïdentificeerd in verschillende databases, vervolgens hebben twee onderzoekers los van elkaar de titels en samenvattingen van die studies gelezen om diegene die niet aan de gedefinieerde onderzoekscriteria voldeden, te verwijderen. De in deze eerste fase geselecteerde studies werden volledig gelezen, ook onafhankelijk van elkaar door twee onderzoekers. Die laatsten hebben de relevante studies geselecteerd op basis van inclusie- en uitsluitingscriteria. In geval de onderzoekers het niet eens zijn over het al dan niet opnemen van een artikel, werd een derde onderzoeker geraadpleegd om een beslissing te nemen. Dit selectieproces van de artikelen is een kwaliteitsgarantie die het mogelijk maakt volledig en objectief te zijn, waarbij alle bestaande studies over een bepaald onderwerp worden omvat. Er moet opgemerkt worden dat dit selectieproces niet gebaseerd is op de resultaten van de studies, maar op basis van de kwaliteit van de studie.

Na de relevante studies verzameld te hebben, hebben de onderzoekers het betrouwbaarheidsniveau dat aan de onderzoeksresultaten werd toegeschreven, beoordeeld. Eerst beoordeelden de onderzoekers het risico van bias (RoB, kort voor Risk of Bias) steunend op verschillende criteria. Biases zijn fouten die de resultaten van een studie kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld door de effecten te vergroten of te verkleinen. Het is daarom belangrijk om hiermee rekening te houden bij de evaluatie van de kwaliteit van een studie. Om het RoB te beoordelen, hebben de onderzoekers verschillende criteria in aanmerking genomen, bijvoorbeeld: het risico op selectiebias (er werd bijv. een randomisatie, d.w.z. een willekeurige selectie, uitgevoerd), het risico van prestatiebias (de studie is bijv. blind uitgevoerd, d.w.z. dat de onderzoekers niet weten welke dieren al dan niet aan RF-EMV zijn blootgesteld, om elke invloed op de resultaten, zelfs onbedoeld, te vermijden), de selectie van de gerapporteerde resultaten (het rapporteren van slechts een deel van de resultaten), enz. De beoordeling van het risico van bias werd onafhankelijk uitgevoerd door twee onderzoekers. Meningsverschillen werden opgelost door een discussie tussen de twee onderzoekers of door andere onderzoekers te raadplegen. Aan de hand van deze beoordeling (RoB) en van andere criteria (bijv. inconsistenties, onnauwkeurigheden), wezen de onderzoekers een betrouwbaarheidsniveau toe aan de resultaten van de verschillende studies: hoog, matig, laag en zeer laag.

In totaal identificeerden de onderzoekers 4350 artikelen. Na controle van de inclusiecriteria werden 52 artikelen geselecteerd die tussen 1978 en 2020 zijn gepubliceerd. De in deze studies gebruikte dieren waren ratten en muizen. Er werden verschillende vormen van kanker bestudeerd: in de hersen, lever, longen, enz.

Vanwege de te grote verschillen tussen de studies (soort dieren, geslacht, blootstelling, enz.), waren de onderzoekers van mening dat het niet mogelijk was een meta-analyse uit te voeren. Dankzij een meta-analyse kunnen de resultaten die afkomstig zijn van verschillende studies worden gegroepeerd en geanalyseerd om solidere conclusies te trekken. Veel studies omvatten namelijk een te klein aantal dieren, wat de degelijkheid van de conclusies beperkt. Door de resultaten te bundelen, kan de hoeveelheid van gegevens, en dus het vertrouwen in de verkregen resultaten, worden vergroot.

De resultaten toonden een toename in de incidentie van hersen- (glioom) en hartkanker (schwannoom), met een als hoog beoordeeld betrouwbaarheidsniveau, en een toename in de incidentie van lymfoom en bijnier-, long- en leverkanker, met een als matig beoordeeld betrouwbaarheidsniveau voor elk van hen. De incidentie vertegenwoordigt het aantal nieuwe gevallen van een ziekte. Lymfoom is een kanker die het lymfestelsel aantast. Die laatste bestaat uit verschillende organen en speelt een essentiële rol in de verdediging van het organisme. De bijnieren zijn klieren net boven de nieren. Ze scheiden hormonen af die essentieel zijn voor het regelen van talrijke functies van het lichaam, zoals stressregeling of het ophopen van overtollig vocht.

Deze resultaten moeten met voorzichtigheid worden behandeld, aangezien ze gebaseerd zijn op de resultaten van enkele studies die een toename van het voorkomen van kanker of een tendens laten zien. Daarnaast vormden de studies naar hersen- en hartkanker, die tot de resultaten hebben geleid, het voorwerp van methodologische kritiek (temperatuur-, blootstellingscontrole, enz.). Ondanks deze kritiek werd het niveau van bewijs hoog geacht op basis van de beoordeling van het RoB door de auteurs. Sommige inconsistenties of incoherenties (meer sterfgevallen in de controlegroep, ander effect afhankelijk van het geslacht, enz.) werden bijvoorbeeld niet in aanmerking genomen.

In het algemeen is het bij gebrek aan werkingsmechanismen die de waargenomen effecten verklaren, niet mogelijk met zekerheid te concluderen dat RF-EMV kanker veroorzaakt. Daarnaast vermelden onderzoekers de moeilijkheid om de bij dieren waargenomen effecten te vertalen naar de mens. Tot slot is het belangrijk op te merken dat de reviews van Karipidis et al. (Deel 1 en Deel 2) et al. over de observationele studies uitgevoerd op mensen die ook deel uitmaken van het WHO-project, geen verband aantoonden tussen de blootstelling aan RF-EMV en kanker.