Publicatie Effect van blootstelling aan radiofrequente velden op het risico op kanker bij de algemene en de beroepsbevolking: een systematische review van observationele studies bij de mens – deel II: minst onderzochte effecten

Dit werk maakt deel uit van het grote project van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) om systematisch de resultaten te onderzoeken van studies naar een mogelijk verband tussen de blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden (RF-EMV) en schadelijke gevolgen voor de gezondheid. In deze studie voerden de onderzoekers een systematische review uit van de observationele studies (d.w.z. studies die observeren en gegevens verzamelen, zonder beïnvloeding van de situatie of deelnemers) bij de mens naar de effecten van blootstelling aan RF-EMV en kanker. Hier presenteren zij de resultaten van deel II van hun werk. Dit deel heeft betrekking op enkele minder bestudeerde vormen van kanker, zoals schildklierkanker of mondholte-/keelholtekanker.

Om de studies te identificeren die relevant waren voor hun review, hebben de onderzoekers specifieke zoekcriteria gedefinieerd in verband met:

• het soort van artikel: originele studie, wat wil zeggen dat de artikelen gaan over een enkele studie als geheel en onderworpen aan een peerreview, dus aan de kritiek van andere wetenschappers. Dankzij deze kritische review kan de kwaliteit en geldigheid van de resultaten vóór de publicatie beoordeeld worden;
• het type studie: observationele studies: cohortstudie (studie van een populatie van proefpersonen met gemeenschappelijke kenmerken en die in de loop der tijd worden gevolgd), patiënt-controleonderzoek (studie die een groep mensen met de onderzochte ziekte/het onderzochte gezondheidsprobleem (“patiënten”) vergelijkt met een groep mensen zonder die ziekte/dat gezondheidsprobleem (“controles”));
• de bestudeerde populatie: algemene en beroepsbevolking, mannen en vrouwen van alle leeftijden, inclusief kinderen;
• de vergelijkende factor: groep die weinig of niet wordt blootgesteld aan RF-EMV;
• het type blootstelling: mobiele telefoon en andere bronnen van RF-EMV die in de algemene bevolkingsomgeving worden aangetroffen. RF-EMV in verband met een beroepsactiviteit voor werknemers;
• het type gemeten parameters: zeldzame kankers zoals mondholte-/keelholtekanker (kanker die een gebied van de keel treft waar de luchtwegen en het spijsverteringskanaal samenkomen. Dit is een belangrijk gebied omdat het lucht naar de longen en voedsel naar de maag laat stromen, en omdat hier de spraak wordt geproduceerd), schildklierkanker (een orgaan dat essentieel is voor de regulering van belangrijke functies van het menselijk lichaam, met name door de productie van hormonen (moleculen)), non-hodgkinlymfoom (deze vorm van kanker tast het lymfestelsel aan, dat uit verschillende organen bestaat en een essentiële rol speelt bij de afweer van het lichaam), leukemie, kanker van het lymfoïde-hematopoëtische systeem (dit omvat het lymfestelsel en het hematopoëtische systeem, een geheel van weefsels en organen – met name het beenmerg en de lymfeklieren – die een belangrijke rol spelen bij de afweer van het lichaam en de aanmaak van bloedcellen) enz.

Net als bij deel I, volgden de onderzoekers een zeer streng protocol bij het selecteren van de studies die ze zouden opnemen in hun systematische review. De eerste stap is de identificatie van studies in verschillende databanken. Twee onderzoekers hebben eerst onafhankelijk de studies gelezen en geselecteerd op basis van hun titel en samenvatting. Vervolgens hebben de twee onderzoekers de teksten van de studies in hun geheel gelezen en selecteerden ze de relevante studies op basis van deelname- en uitsluitingscriteria. Twee andere onderzoekers hebben op hun beurt de geselecteerde studies gelezen om de selectie af te ronden. In het geval van onenigheid tussen de onderzoekers over de vraag of een studie aan de zoekcriteria voldeed, werd de situatie opgelost door discussie. Dit selectieproces van de artikelen is een kwaliteitsgarantie die het mogelijk maakt volledig en objectief te zijn, waarbij alle bestaande studies over een bepaald onderwerp worden omvat. Er moet opgemerkt worden dat dit selectieproces niet gebaseerd is op de resultaten van de studies, maar op de kwaliteit van de studies.

De onderzoekers hebben vervolgens alle resultaten uit verschillende studies gehaald en deze geanalyseerd via meta-analyses. Dankzij de meta-analyse kunnen de resultaten die afkomstig zijn van verschillende studies worden gegroepeerd en geanalyseerd om betrouwbaardere conclusies te trekken. Veel studies omvatten namelijk slechts een klein aantal deelnemers, wat de degelijkheid van de conclusies beperkt. Door de resultaten te bundelen, kan de hoeveelheid van gegevens worden vergroot en dus het vertrouwen in de verkregen resultaten.

Een ander belangrijk onderdeel van het werk van de onderzoekers was de beoordeling van het betrouwbaarheidsniveau dat aan de onderzoeksresultaten werd toegeschreven. Eerst beoordeelden de onderzoekers het risico van bias (RoB kort voor Risk of Bias) steunend op verschillende criteria. Biases zijn fouten die de resultaten van een studie kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld door de effecten te vergroten of te verkleinen. Het is daarom belangrijk om hiermee rekening te houden bij de evaluatie van de kwaliteit van een studie. Om het RoB te beoordelen, hebben de onderzoekers verschillende criteria in aanmerking genomen, bijvoorbeeld storingsfactoren (parameters die de bestudeerde parameters, en dus de resultaten van de studie, zouden kunnen beïnvloeden (bijv. leeftijd, geslacht, rookgewoonten, alcoholgebruik, enz.) of selectiebias (in het geval dat de onderzochte steekproef niet representatief is voor de te bestuderen populatie). De beoordeling van het risico op bias werd uitgevoerd door twee onderzoekers voor de helft van de geselecteerde studies en twee andere onderzoekers voor de andere helft. Meningsverschillen werden opgelost door een discussie met de vier onderzoekers samen.

Aan de hand van deze beoordeling (RoB) en van andere criteria (bijv. inconsistenties, onnauwkeurigheden), wezen de onderzoekers een betrouwbaarheidsniveau toe aan de resultaten van de verschillende studies: hoog, matig, laag en zeer laag.

In totaal identificeerden de onderzoekers 5.060 documenten. Na controle van de deelnamecriteria, selecteerden zij 26 artikelen die voornamelijk tussen 2000 en 2019 gepubliceerd werden en afkomstig waren uit 10 verschillende landen (Europa en de Verenigde Staten).

Voor de algemene bevolking konden op basis van de gegevens meta-analyses worden uitgevoerd voor slechts drie soorten kanker. De resultaten toonden geen verband aan tussen blootstelling aan RF-EMV van mobiele telefoons en het risico op het ontwikkelen van leukemie, non-Hodgkin lymfoom of schildklierkanker. Het niveau van bewijs voor deze resultaten werd als laag beoordeeld.

Voor werknemers toonden de meta-analyseresultaten aan dat blootstelling aan RF-EMV niet geassocieerd was met een verhoogd risico op kanker van het lymfoïde-hematopoëtische systeem of mondholte-/keelholtekanker. Het niveau van bewijs voor deze resultaten werd ook als laag beoordeeld.

Over het geheel, hoewel er enkele meta-analyses zijn uitgevoerd, benadrukken de onderzoekers dat deze gebaseerd zijn op een beperkt aantal studies. Het beperkte aantal gegevens is een van de redenen voor het lage niveau van bewijs van meta-analyseresultaten. Het risico op bias heeft ook bijgedragen aan deze beoordeling, met name vanwege problemen met de karakterisering van de blootstelling aan RF-EMV of verstorende factoren.

Concluderend kan worden gesteld dat deze systematische review van goede kwaliteit is en een overzicht geeft van de huidige wetenschappelijke kennis over zeldzame kankers en blootstelling aan RF-EMV in observationele studies bij de mens.