Publicatie Effecten van de blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden op de cognitieve prestaties in experimentele studies bij de mens: systematische review en meta-analyses

Om de studies te identificeren die relevant waren voor hun review, hebben de onderzoekers specifieke zoekcriteria gedefinieerd in verband met:

• het soort van artikel: originele studie, dat wil zeggen de artikelen over een enkele studie als geheel en onderworpen aan een peerreview, dus aan de kritiek van andere wetenschappers. Dankzij deze kritische review kan de kwaliteit en geldigheid van de resultaten vóór de publicatie beoordeeld worden;
• het type onderzoek: experimentele studies;
• de bestudeerde bevolking: algemene en beroepsbevolking, mannen en vrouwen van alle leeftijden, inclusief kinderen; de vergelijkende factor: groepen blootgesteld aan RF-EMV werden vergeleken met “schijn”- of niet-blootgestelde controlegroepen, of groepen met een lage blootstellingsgraad (vergeleken met een groep met een hoge blootstelling). De schijnvoorwaarde vereist dat de groep niet-blootgestelde personen onder dezelfde omstandigheden worden geplaatst als de blootgestelde maar dan zonder daadwerkelijke blootstelling (de personen worden bijvoorbeeld in dezelfde blootstellingsruimte geplaatst, onder dezelfde omstandigheden, maar met een uitgeschakeld blootstellingssysteem). Dit zorgt ervoor dat een eventueel verschil tussen de twee groepen toe te schrijven is aan de blootstelling en niet aan een andere parameter binnen de testomgeving die tussen de twee groepen zou verschillen;
• het type blootstelling: RF-EMV over het gehele frequentiebereik (100KHz - 300 GHz) en alle blootstellingsniveaus;
• het type gemeten parameters: oriëntatie en aandacht, perceptie, geheugen, verbale functies en taal, bewegingsvaardigheden en het vermogen om dingen te bouwen, conceptvorming (proces waarbij ideeën worden gecreëerd op basis van specifieke informatie en ervaringen) en redenering, en uitvoerende functies (bijv. het vermogen om te plannen en beslissingen te nemen).

Net als bij andere WHO-reviews, volgden de onderzoekers een zeer streng protocol bij het selecteren van de studies die ze zouden opnemen in hun systematische review. De eerste stap is de identificatie van studies in verschillende databanken. Twee onderzoekers hebben eerst onafhankelijk de studies gelezen en geselecteerd op basis van hun titel en samenvatting. Vervolgens hebben twee onderzoekers de teksten van de studies in hun geheel gelezen en selecteerden ze de relevante studies op basis van deelname- en uitsluitingscriteria. In het geval van onenigheid tussen de twee onderzoekers over de vraag of een studie aan de onderzoekscriteria voldeed, moest een derde onderzoeker de problematische studie onderzoeken en met de anderen beslissen of die al dan niet in de review moest worden opgenomen. Dit selectieproces van de artikelen is een kwaliteitsgarantie die het mogelijk maakt volledig en objectief te zijn, waarbij alle bestaande studies over een bepaald onderwerp worden omvat. Er moet opgemerkt worden dat dit selectieproces niet gebaseerd is op de resultaten van de studies, maar op de kwaliteit van de studie.

De onderzoekers hebben vervolgens alle resultaten uit verschillende studies gehaald en deze geanalyseerd via meta-analyses. Dankzij de meta-analyse kunnen de resultaten die afkomstig zijn van verschillende studies worden gegroepeerd en geanalyseerd om betrouwbaardere conclusies te trekken. Veel studies omvatten namelijk slechts een klein aantal deelnemers, wat de degelijkheid van de conclusies beperkt. Door de resultaten te bundelen, kan de hoeveelheid van gegevens worden vergroot en dus het vertrouwen in de verkregen resultaten.

Een ander belangrijk onderdeel van het werk van de onderzoekers was de beoordeling van het betrouwbaarheidsniveau dat aan de onderzoeksresultaten werd toegeschreven. Eerst beoordeelden de onderzoekers het risico van bias (RoB kort voor Risk of Bias) steunend op verschillende criteria. Biases zijn fouten die de resultaten van een studie kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld door de effecten te vergroten of te verkleinen. Het is daarom belangrijk om hiermee rekening te houden bij de evaluatie van de kwaliteit van een studie. Om het RoB te evalueren, hebben de onderzoekers verschillende criteria in overweging genomen, bijvoorbeeld het uitvoeren van dubbelblinde experimenten of de evaluatie van de parameters die in de studie zijn gemeten. Het uitvoeren van dubbelblinde experimenten is een belangrijke voorwaarde omdat het betekent dat noch de onderzoekers, noch de deelnemers aan de studie op de hoogte zijn van de al dan niet blootstelling aan RF-EMV. Dit is belangrijk om elke invloed, zelfs onbedoeld, op de resultaten te vermijden. De beoordeling van het risico van bias werd onafhankelijk uitgevoerd door twee onderzoekers. Meningsverschillen werden opgelost door een bespreking met de hele onderzoeksgroep. Aan de hand van deze beoordeling (RoB) en van andere criteria (bijv. inconsistenties, onnauwkeurigheden), wezen de onderzoekers een betrouwbaarheidsniveau toe aan de resultaten van de verschillende studies: hoog, matig, laag en zeer laag.

In totaal namen de onderzoekers 76 studies mee in hun systematische reviews. Door het gebrek aan bruikbare cijfergegevens konden ze er 50 opnemen in hun meta-analyses. De opgenomen studies kwamen uit 18 verschillende landen, maar de meeste werden tussen 1989 en 2021 in Duitsland en Finland uitgevoerd. De deelnemers waren voornamelijk volwassenen. Slechts een paar studies omvatten adolescenten (3), kinderen (5) of mensen die melding maakten van idiopathische (d.w.z. zonder specifieke vaststelbare oorzaak) omgevingsintolerantie (idiopathic environmental intolerance, kortweg IEI) toegeschreven aan EMV (7). IEI-EMV manifesteert zich als aspecifieke symptomen – bijvoorbeeld hoofdpijn of slaapstoornissen – die de personen in kwestie toeschrijven aan een omgevingsfactor, hier EMV (IEI-EMV). De blootstelling aan RF-EMV die in de artikelen in deze review is onderzocht, was specifiek gericht op de blootstelling van het hoofd (66).

Er konden meta-analyses worden uitgevoerd voor alle bestudeerde parameters behalve voor de uitvoerende functie (er werden geen artikels gevonden), verbale functies en taal (slechts een studie leverde voldoende gegevens op).

De resultaten van de meta-analyses geven aan dat de blootstelling aan RF-EMV geen of geen negatief effect heeft op de geëvalueerde parameters. Een uitzondering betreft echter de parameter inzake het vermogen om dingen te bouwen en de motorische prestaties waarvoor een negatief effect werd waargenomen, met evenwel een zeer geringe mate van zekerheid door het geringe aantal studies (slechts twee), het beperkte aantal deelnemers en de methodologische problemen (geëvalueerd door het RoB). Voor de andere parameters werd het niveau van zekerheid voor het gebrek aan effect, of gebrek aan negatief effect, door de onderzoekers beoordeeld als zeer hoog voor de meerderheid van de parameters en als matig tot zeer laag in enkele gevallen. Deze lagere niveaus van zekerheid waren voornamelijk het gevolg van een risico van bias, met name een gebrek aan blinde omstandigheden of een gebrek aan informatie hierover. Deze voorwaarde is belangrijk omdat het betekent dat de onderzoekers en/of deelnemers zich niet bewust zijn van de al dan niet blootstelling aan RF-EMV. Hierdoor kan elke invloed, zelfs onbedoeld, op de resultaten vermeden worden. De onderzoekers vermelden ook de aanwezigheid van selectiebias van resultaten in sommige studies, dat wil zeggen een selectie van de resultaten die in het wetenschappelijke artikel worden gerapporteerd. Er werden ook inconsistenties en onnauwkeurigheden in de resultaten vastgesteld.

De onderzoekers raden aan de potentiële effecten van de blootstelling aan RF-EMV te onderzoeken op de parameter inzake het vermogen om dingen te bouwen en motorische prestaties in gevoelige leeftijdsgroepen (kinderen en ouderen) en op basis van geslacht.

Kortom, deze systematische review met meta-analyse is van goede kwaliteit en weerspiegelt de huidige stand van de kennis over experimentele studies over de mogelijke effecten van blootstelling aan RF-EMV bij mensen.