Publicatie De invloed van radiofrequente elektromagnetische velden op de hartactiviteit in rust: een systematische review van studies uitgevoerd bij gezonde mensen

Het onderzoeksteam vertrekt vanuit de vaststelling dat de drempels van de blootstelling aan RF-EMV die worden aanbevolen door de International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP) alleen betrekking hebben op de thermische effecten van de RF-EMV. Er blijven echter vragen bestaan over de mogelijke niet-thermische effecten van de RF-EMV, d.w.z. biologische effecten die kunnen optreden bij blootstellingsniveaus die te laag zijn om menselijke weefsels op te warmen.

Een systematische review van de literatuur bestaat uit het verzamelen van alle nationale en internationale studies die deze vraag hebben geanalyseerd, en het trekken van algemene conclusies hieruit. Het team voerde een zoekactie op trefwoord uit in verschillende databases waarin wetenschappelijke artikelen van over de hele wereld zijn verzameld. De trefwoorden waren: “radiofrequency”, “exposure”, “effect”, “human(s)”en “heart rate(s)” Zij kregen een lijst van 224 artikelen waarop zij vervolgens een reeks selectiecriteria toepasten. Om in de studie te worden opgenomen, moesten de studies:

• een experiment zijn op menselijke vrijwilligers in goede gezondheid;
• de effecten van RF-EMV bestuderen;
• metingen van hartactiviteit uitvoeren, zoals:
  • de hartfrequentie: aantal hartslagen per minuut;
  • hartslagvariabiliteit (HRV of heart rate variability): hartslagvariaties tussen de hartslagen;
• werkelijke metingen verstrekken van de blootstelling (geen schatting) of een SAR (“Specific Absorption Rate”, dit is de meeteenheid van de hoeveelheid radiofrequentie-energie die het lichaam absorbeert tijdens de blootstelling aan RF-EMV).

Bovendien moesten de studies voldoen aan strenge kwaliteitscriteria op het vlak van de wetenschappelijke methode. De studies moesten:

• een schijngroep bevatten, dat wil zeggen een groep niet-blootgestelde personen die onder dezelfde omstandigheden worden geplaatst als personen in de blootgestelde groepen, met uitzondering van de blootstelling. Deze procedure zorgt ervoor dat een eventueel verschil tussen de groepen (blootgesteld vs. niet-blootgesteld) toe te schrijven is aan de blootstelling en niet aan een andere parameter binnen de testomgeving die tussen de twee groepen zou verschillen;
• een blindvoorwaarde naleven, wat betekent dat de onderzoekers en/of deelnemers zich niet bewust waren van de al dan niet blootstelling aan RF-EMV. Hierdoor kan elke invloed, zelfs onbedoeld, op de resultaten vermeden worden.

Van de 28 artikelen die aan deze kwaliteitscriteria voldeden, betrof de blootstellingstests RF-EMV variërend van 100 MHz tot 110 GHz, en de duur van de blootstellingssessies varieerde van 5 minuten tot 7 nachten op rij. Tijdens de blootstelling bevonden de vrijwilligers zich altijd in rust- of kalme omstandigheden (zittend, liggend of staand). De vrijwilligersgroepen bestonden uit wisselende hoeveelheden van vrouwen en mannen of leeftijdsgroepen. De blootstellingssystemen verschilden afhankelijk van de gebruikte bron (mobiele telefoon of zendstation), hun positie ten opzichte van het lichaam (dicht bij het hoofd, de borst, de rug) en de blootstellingsafstand (variërend van een telefoon die aan het gezicht is gekleefd tot enkele meters van de vrijwilligers).

Met betrekking tot de hartfrequentie vonden de grote meerderheid van de studies geen significante verschillen tussen de al dan niet aan RF-EMV blootgestelde groepen, onafhankelijk van het blootstellingssysteem, de frequentie van de RF-EMV, de blootstellingsduur, de leeftijd, het geslacht en de afstand tot de bron van blootstelling.

In het algemeen concluderen de auteurs dat een blootstelling aan RF-EMV onder de door de ICNIRP aanbevolen drempelwaarden geen significant effect heeft op de hartslag voor een reeks verschillende blootstellingsvoorwaarden wat betreft duur, frequentie en afstand tot de bron.

Wat de HRV betreft, zijn de resultaten genuanceerder. In de meeste studies werd niet geconcludeerd dat er significante verschillen tussen de groepen waren. Vijf studies toonden verschillende HRV's tussen groepen die al dan niet RF-EMV blootgesteld waren. Deze waarnemingen hebben echter betrekking op verschillende parameters van HRV tussen de vijf studies, en de auteurs van de studies in kwestie wijzen erop dat deze aan toeval te wijten kunnen zijn.

De auteurs van deze systematische review benadrukken dat die resultaten betrekking hebben op gezonde personen en personen in rust, zodat ze niet kunnen worden veralgemeend naar populaties van zieke of actieve personen. Ten slotte benadrukken zij dat een harmonisatie van de experimentele methoden van essentieel belang is om vergelijkingen van de resultaten mogelijk te maken. Zij benadrukken ook de kwaliteit van toekomstige studies en suggereren dat zij aan de volgende criteria voldoen:

• blinde experimenten;
• de aanwezigheid van een schijngroep;
• een nauwkeurige meting van de blootstelling;
• een SAR-berekening;
• een gedetailleerde uitleg van het blootstellingssysteem.

Dit zou het mogelijk maken bruikbare resultaten te verkrijgen bij risicoanalyses van RF-EMV, alsook experimenten te kunnen reproduceren en de resultaten gemakkelijker te kunnen vergelijken.

Deze systematische review is over het algemeen goed uitgevoerd, door een strikte selectie van de artikelen in termen van methodologische kwaliteit en door rekening te houden met vele factoren in verband met de blootstellingsmethode. Wij zijn het eens met de aanbevelingen van de auteurs over de noodzaak om studies uit te voeren die voldoen aan de genoemde kwaliteitscriteria.